Nếu bạn đang sống chung với bệnh tiểu đường, rất có thể bạn từng tự hỏi: vì sao mình mắc bệnh? Và quan trọng hơn, tiểu đường có di truyền cho con cái không? Đây không phải là nỗi lo của riêng bạn mà là câu hỏi chung của rất nhiều gia đình có người mắc bệnh tiểu đường.
Thực tế, bệnh tiểu đường có liên quan đến yếu tố di truyền, nhưng gen không phải là nguyên nhân duy nhất. Để hiểu rõ hơn, cần nhìn bệnh tiểu đường dưới góc độ kết hợp giữa di truyền và môi trường sống.
Điều gì dẫn đến bệnh tiểu đường?
Cả bệnh tiểu đường tuýp 1 và tuýp 2 đều chịu ảnh hưởng bởi hai yếu tố chính:
- Khuynh hướng di truyền (bạn thừa hưởng gen nguy cơ từ gia đình).
- Yếu tố môi trường kích hoạt, như lối sống, chế độ ăn, nhiễm virus hoặc thay đổi nội tiết.
Một minh chứng rõ ràng là nghiên cứu trên cặp song sinh cùng trứng – những người có bộ gen giống hệt nhau:
- Nếu một người mắc tiểu đường tuýp 1, người còn lại chỉ mắc bệnh tối đa khoảng 50%.
- Với tiểu đường tuýp 2, nguy cơ của người còn lại lên đến 75%.
Điều này cho thấy: chỉ gen thôi là chưa đủ để gây bệnh.
Bệnh tiểu đường tuýp 1 có di truyền không?
Câu trả lời là có, nhưng mức độ không tuyệt đối.
Tiểu đường tuýp 1 là bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công các tế bào beta sản xuất insulin của tuyến tụy. Phần lớn người bệnh cần thừa hưởng yếu tố nguy cơ từ cả cha và mẹ, nhưng không phải ai mang gen cũng sẽ phát bệnh.
Một số yếu tố môi trường được cho là có thể kích hoạt bệnh:
- Khí hậu lạnh: bệnh thường xuất hiện nhiều hơn vào mùa đông.
- Nhiễm virus: một số virus có thể kích hoạt phản ứng tự miễn.
- Chế độ dinh dưỡng: trẻ được bú sữa mẹ và ăn dặm muộn có tỷ lệ mắc thấp hơn.
Ở nhiều người, quá trình hình thành bệnh tiểu đường tuýp 1 diễn ra âm thầm trong nhiều năm. Trước khi được chẩn đoán, họ đã xuất hiện các tự kháng thể trong máu – dấu hiệu cho thấy hệ miễn dịch đang tấn công chính cơ thể.
Nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 1 của con bạn
Nguy cơ di truyền cụ thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Cha mắc tiểu đường tuýp 1: nguy cơ của con khoảng 1/17
- Mẹ mắc bệnh:
- Sinh con trước 25 tuổi: 1/25
- Sinh con sau 25 tuổi: 1/100
- Nếu cả cha và mẹ đều mắc bệnh: nguy cơ từ 1/10 đến 1/4
Trong một số trường hợp hiếm, người bệnh mắc hội chứng tự miễn đa tuyến type 2, khi đó nguy cơ con mắc bệnh có thể lên tới 50%.
Ngày nay, y học đã có thể sàng lọc nguy cơ sớm thông qua xét nghiệm kháng thể (insulin, tế bào đảo tụy, GAD) cho trẻ có anh chị em ruột mắc bệnh, giúp theo dõi và can thiệp kịp thời.
Bệnh tiểu đường tuýp 2 có di truyền không?
So với tuýp 1, tiểu đường tuýp 2 có mối liên hệ di truyền mạnh hơn. Nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh thường xuất hiện trong cùng một gia đình và liên quan đến chủng tộc, dòng dõi.
Tuy nhiên, lối sống đóng vai trò rất lớn:
- Thói quen ăn uống nhiều đường, chất béo.
- Ít vận động.
- Thừa cân, béo phì.
Những yếu tố này thường được “truyền” từ cha mẹ sang con cái thông qua môi trường sống chung, khiến việc phân biệt do gen hay do lối sống trở nên khó khăn. Trên thực tế, đa số trường hợp là sự kết hợp của cả hai.
Nguy cơ tiểu đường tuýp 2 ở trẻ em và thanh thiếu niên
Tiểu đường tuýp 2 không còn là bệnh của người lớn tuổi. Trẻ em trong gia đình có người mắc bệnh có nguy cơ cao hơn, đặc biệt khi:
- Chế độ ăn không lành mạnh.
- Ít vận động.
- Thừa cân từ sớm.
Tin tích cực là: tiểu đường tuýp 2 hoàn toàn có thể phòng ngừa hoặc trì hoãn, kể cả ở người trẻ.
Cách phòng ngừa bệnh tiểu đường khi có yếu tố di truyền
Dù bạn có mang gen nguy cơ, điều đó không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Những biện pháp sau giúp giảm đáng kể nguy cơ:
- Duy trì cân nặng hợp lý.
- Ăn uống cân bằng, hạn chế đường và chất béo bão hòa.
- Tập thể dục đều đặn.
- Theo dõi đường huyết định kỳ nếu có tiền sử gia đình.
- Giáo dục trẻ em thói quen sống lành mạnh từ sớm.
Các nghiên cứu cho thấy thay đổi lối sống tích cực có thể ngăn ngừa hoặc trì hoãn tiểu đường tuýp 2, ngay cả ở người có nguy cơ di truyền cao.
#image_titleVậy tiểu đường có di truyền không? Câu trả lời là có liên quan đến di truyền, nhưng không phải do gen quyết định hoàn toàn. Yếu tố môi trường và lối sống đóng vai trò then chốt trong việc bệnh có xuất hiện hay không.
Hiểu đúng về di truyền giúp chúng ta chủ động phòng ngừa, thay vì lo lắng thụ động. Với lối sống khoa học và theo dõi y tế phù hợp, bạn hoàn toàn có thể giảm nguy cơ mắc bệnh cho bản thân và thế hệ sau.
Xem thêm: Đái tháo đường phụ thuộc insulin và không phụ thuộc insulin là như thế nào?
